Cursus Leren filosoferen

Basiscursus in 5 dagdelen van 3 uur

Registerleraar_25RUNa deze cursus ben je in staat onderzoeksgesprekken op basis van de socratische methode te leiden. Daarin begeleid je de deelnemers bij het vinden van nieuwe inzichten en handelingsperspectieven. Je leert deze leermethode toe te passen binnen verschillende vakgebieden en contexten.

Gedurende de cursus bestudeer je enige literatuur. Tijdens de bijeenkomsten werk je samen in praktische opdrachten en oefengesprekken. Je onderzoekt betekenisvolle vragen, ontwikkelt een onderzoekende houding en verwerft een aantal socratische basisvaardigheden.

De kosten bedragen € 545 inclusief onder meer het boek Filosoferen aan de keukentafel. We organiseren deze cursus van vijf middagen ieder kwartaal vlakbij Utrecht CS. De eerstvolgende cursus vindt plaats op vijf vrijdagmiddagen van 13.30 tot 16.30 uur:

  • vrijdag 26 januari 2018
  • vrijdag 9 februari 2018
  • vrijdag 9 maart 2018
  • vrijdag 23 maart 2018
  • vrijdag 6 april 2018

Locatie: Utrechts Centrum voor de Kunsten, Domplein 4 (10 minuten lopen vanaf CS Utrecht).

Meld je aan en je ontvangt een inschrijfformulier en uitgebreide cursusinformatie. Als je het inschrijfformulier ondertekend retourneert, sturen wij een factuur. Je deelname is definitief na ontvangst van de betaling. Natuurlijk kun je ons eerst bellen (0251-253824) of mailen voor meer informatie: info@lerenfilosoferen.nl.


COMPETENTIES

A – Kennis
De gespreksleider:
a) is vertrouwd met de uitgangspunten van de socratische methode
b) kent de klassieke opvatting van het begrip meesterschap en bijbehorend filosofisch gedachtengoed
c) heeft basale kennis van enkele filosofische vragen in deelgebieden van de filosofie, die in overleg worden vastgesteld. Bron: Encyclopedie van de filosofie. Van de oudheid tot vandaag. Termen begrippen, namen en stromingen, Laurens ten Kate (samenstelling), Uitgeverij Boom Amsterdam 2007. Denk aan gebieden als ethiek (Wat is het goede?), sociale en politieke filosofie (Wat is rechtvaardigheid?), wetenschapsfilosofie (Wat is wetenschap?), kennistheorie (Wat is kennis?), filosofische antropologie (Wat is een mens?) en esthetica (Wat is schoonheid?).

B – Vaardigheden
De gespreksleider:
a) past deze kennis in het gesprek toe zonder inhoudelijke overwegingen aan te reiken
b) geeft de deelnemers duidelijke spelregels en instructies
c) structureert, faseert en regisseert het groepsdenkproces en houdt orde, rust en overzicht
d) brengt de deelnemers tot welwillend en vrijmoedig denken en spreken
e) is een voorbeeld in:
I) het waarderen en inspireren van de deelnemers
II) het initiëren van betrokkenheid en samenwerking
III) een kritische, open en onderzoekende houding
IV) nauwkeurig luisteren
V) het zich verplaatsen in gedachten, gevoelens en verlangens van anderen
V) het bewaken van eenduidigheid en het stellen van vragen
VI) een beknopte en concrete spreektrant
f) brengt de deelnemers ertoe hun oordeel voor de duur van het onderzoek op te schorten
g) waarborgt de inhoudelijke voortgang zonder dat de deelnemers fases overslaan of vroegtijdig definities formuleren
h) bewerkstelligt dat het onderzoek van de deelnemers tevens een zelfonderzoek is
i) werkt met verschillende soorten hulpvragen en verschillende vormen van feedback
j) is in staat vooronderstellingen te onderscheiden
k) leidt adequaat af wat deelnemers bezighoudt en formuleert daarmee corresponderende vragen
l) heeft oog voor groepsdynamiek en is sensitief in verbale en non-verbale communicatie
m) waarborgt een atmosfeer van vertrouwen en relatieve veiligheid
n) reageert adequaat op signalen van onveiligheid
o) waarborgt afstand van kortetermijnbelangen en zorgen van alledag
p) bewaart distantie ten aanzien van de deelnemers


PROGRAMMA

De cursus bestaat uit 5 bijeenkomsten van 3 uur. De deelnemers hebben baat bij het bestuderen van enige literatuur. Leren Filosoferen stimuleert het houden van twee korte referaten per bijeenkomst over in overleg vast te stellen lemma’s uit de Encyclopedie van de filosofie. Daarnaast wordt verwacht dat de cursisten daadwerkelijk filosofische oefengesprekken gaan voeren. Eerst met collega’s, vrienden en/of familieleden; na de tweede bijeenkomst met hun doelgroepen, zoals leerlingen of collega’s.

Bijeenkomst 1 – beeldvorming

Doelstelling:
• door te ervaren begrijpen wat de kenmerken, voorwaarden en resultaten van een filosofisch gesprek zijn.

Voorbereiding op de eerste bijeenkomst:
• bestudering Filosoferen aan de keukentafel.  Recepten voor een goed gesprek: p. 12-31 en 98-109;
• bestudering van in overleg vast te stellen lemma(’s) uit de Encyclopedie van de filosofie;
• formulering van een eigen leervraag, afgestemd op de context waarin de deelnemer het filosofische gesprek wil gaan toepassen.

Activiteiten:
• kennismaking en aanscherping van ieders leervraag;
• een socratisch gesprek onder leiding van de trainer;
• oefening in enkele aspecten van het stellen van vragen in de rol van gespreksleider.

Uitdagingen:
• het hoeden van de vraag: niets is verleidelijker dan in een vroeg stadium de vraag te beantwoorden of deze te zien als een kwestie waarover louter meningen bestaan die allemaal evenveel bestaansrecht hebben;
• een beroep doen op de kennis en ervaring van de deelnemers. Bij veel ‘abstracte’ kwesties lijken die eigen kennis en ervaring niet zo relevant; het tegendeel is echter waar.

Voorbereiding op bijeenkomst 2:
• bestudering Filosoferen aan de keukentafel: hoofdstuk 2, p. p. 33-95;;
• bestudering van in overleg vast te stellen lemma(’s) uit de Encyclopedie van de filosofie;
• het leiden van twee oefengesprekken met collega’s, vrienden en/of familieleden;
• het schrijven van een kort, aansprekend verslag van beide oefengesprekken met ruimte voor zowel het proces als de oogst van het gesprek, inclusief punten die goed gingen en leervragen op basis van wat minder goed ging;
• het formuleren van een geschikte uitgangsvraag voor een filosofisch gesprek.

Bijeenkomst 2 – instructies, vraag en concrete ervaringen

Doelstelling:
• uitgangsvragen voor een filosofisch gesprek beoordelen;
• eigen maken van instructies voor de deelnemers;
• een filosofisch gesprek leiden en beoordelen.

Activiteiten:
• het (her)formuleren van een geschikte uitgangsvraag voor een filosofisch gesprek;
• oefening in het op de juiste wijze instrueren van de deelnemers.
• het zelf leiden van een kort filosofisch gesprek;

Uitdagingen:
• Ontwikkel een geschikte vraag – niet iedere vraag is geschikt voor een filosofisch gesprek. Het is cruciaal dat de gespreksleider de criteria voor een geschikte uitgangsvraag trefzeker kan toepassen en ervoor zorgt dat de deelnemers gezamenlijk deze vraag vaststellen.
• Het is belangrijk dat de deelnemers hun onderzoek uitvoeren door het vinden, uitwisselen en onderzoeken van persoonlijke ervaringsvoorbeelden. Hiertoe moeten zij de juiste instructies en genoeg denkruimte krijgen van de gespreksleider.
• De waarde van precisie – zoals ieder vraagstuk vereist ook een filosofisch onderzoeksgesprek een hoge mate van precisie. Toch zijn we in een filosofisch gesprek soms geneigd met een forse mate van vaagheid genoegen te nemen. Dan werkt zo’n gesprek niet.

Voorbereiding op bijeenkomst 3:
• bestudering van in overleg vast te stellen lemma(’s) uit de Encyclopedie van de filosofie;
• het voorbereiden en leiden van twee filosofische oefengesprekken met de eigen doelgroep;
• het schrijven van verslagen en het formuleren van leervragen op basis van literatuurstudie en oefengesprekken;
• het voorbereiden van een geschikte vraag op basis van de gelezen literatuur.

Bijeenkomst 3 – van concrete ervaringen naar inzichten

Doelstellingen:
• het leren doorvragen en zoeken naar het hittepunt in de concrete ervaringen;
• het stimuleren van de deelnemers om elkaar te bevragen;
• het zelfstandig leiden van een filosofisch gesprek, inclusief het kunnen afleiden van (gedeelde) inzichten uit de concrete ervaringen;
• het leren evalueren van een filosofisch gesprek.

Activiteiten:
• waardenonderzoek;
• filosofische gesprekken voeren in subgroepen;
• gezamenlijk zoeken naar de hittepunten in de verschillende ervaringen;
• elkaar feedback geven op die aspecten van het proces die van grote invloed zijn op het gesprek.

Uitdagingen:
• Het kunnen afleiden van een inzicht uit een ervaring vereist onder meer een scherp oog voor detail en voor de emotionele ontwikkeling in het verhaal van een voorbeeldervaring. Hoe ontwikkel je de gevoeligheid daarvoor?
• het filosofische gesprek lijkt te worden bepaald door een aantal vormkenmerken. Toch kan behalve de inhoud ook de vorm variëren. Wat zijn die variaties, wat is nu echt kenmerkend voor een filosofisch gesprek en hoe houd je vast aan die kenmerken? Hoe doe je dat, met behoud van aandacht voor varianten?

Voorbereiding op bijeenkomst 4:
• bestudering van in overleg vast te stellen lemma(’s) uit de Encyclopedie van de filosofie;
• Het leiden van twee filosofische gesprekken met de eigen doelgroep;
• Het schrijven van een evaluatie van beide oefengesprekken, met ruimte voor zowel het proces als de oogst van het gesprek, inclusief punten die goed gingen en leervragen op basis van wat minder goed ging;

Bijeenkomst 4 – socratisch onderzoek = gezamenlijk zelfonderzoek

Doelstellingen:
• ingaan op vragen, mogelijkheden en moeilijkheden inzake filosofische gespreksvoering in de eigen praktijk;
• ervaring opdoen met het op socratische wijze onderzoeken van eigen kennis, naar aanleiding van een kunstwerk;
• het verwerven van een zodanige beheersing van de filosofische gesprekstechniek dat ook kortdurende gesprekken van 10 of 20 minuten met succes zijn te leiden.

Activiteiten:
• filosofische gesprekken in subgroepen, gericht op zelfonderzoek naar aanleiding van een kunstwerk;
• nabespreking; lessen voor het leiden van filosofische gesprekken;
• bespreken van vragen en moeilijkheden inzake filosofische gespreksvoering;

Uitdagingen:
• Een filosofisch gesprek leiden is één, zelf een socratisch onderzoek doen is twee. Ervaring met het tweede is een vereiste om het eerste goed te kunnen doen. Dat is echter niet eenvoudig als het om zelf verworven kennis gaat. Als docent ben je nu eenmaal geneigd dingen uit te leggen. Dat maakt het socratisch onderzoeken van eigen kennis moeilijk, maar wel des te interessanter.
• Het zelfstandig leiden van filosofische gesprekken is en blijft moeilijk. Alleen veel oefening helpt. Daarvoor zijn oefengelegenheden nodig. Hoe creëer je die?

Bijeenkomst 5 – zelfonderzoek: kennis en verbeelding

Doelstellingen:
• Aandacht voor het filosofisch gesprek als vorm van levenskunst;
• Toepassing van het begrip meesterschap in de praktijk van filosofische gespreksvoering;
• Ingaan op vragen, mogelijkheden en moeilijkheden inzake filosofische gespreksvoering in de eigen praktijk.

Activiteiten:
• Kennismaking met de kardinale deugden;
• Oefenen in ethica, ofwel de kunst goed te leven;
• Oefenen in het gebruik van verbeelding tijdens het filosofische gesprek;
• Oefenen in het leiden van een nabespreking;
• Bespreking van en adviezen voor ieders plannen om met het leiden van filosofische gesprekken aan de slag te gaan/te blijven;
• Evaluatie van de cursus.

Uitdagingen:
• Iemands woorden en gedrag zijn niet altijd in overeenstemming met wat hij of zij weet. Wat is dat: iets weten? Hoe verhouden ervaring en intuïtie zich tot de strikt discursieve analyse? Wie ze uitsluit van het filosofisch onderzoek, doet zichzelf tekort. Wat is hun rol in het tot stand komen van inzicht?
• Een cursus volgen is één, gesprekken begeleiden in je eigen praktijk is iets anders. Hoe voorkom je dat je met een volgeladen kist gereedschap op je leerlingen afstapt zonder dat je recht doet aan hun vragen, fascinaties en denkwerelden?


Literatuur

Wie filosofische gesprekken wil leren leiden heeft baat bij vier soorten literatuur:

1. voorbeelden uit de praktijk, in de vorm van verslagen van socratische gesprekken
2. techniek en methodiek van het socratische gesprek
3. inleiding in de achtergronden en herkomst van het socratische gesprek
4. overzichten van filosofisch gedachtegoed

De volgorde waarin deze literatuur gelezen wordt, staat vrij. Kies wat je het meest aanspreekt. Er is wat ons betreft geen verplichte literatuur die iedereen op een bepaald moment gelezen moet hebben. Wij geven de voorkeur aan een regel, bijvoorbeeld: ‘Voor elke bijeenkomst heeft iedereen minimaal één fragment gelezen en daarbij genoteerd wat zijn/haar vragen zijn.’

Voorbeelden van literatuur bij elk van de bovengenoemde vier categorieën, en als vijfde enkele overige werken:

1 – voorbeelden uit de praktijk
• Rudolf Kampers & Jan Ewout Ruiter. Filosoferen aan de keukentafel.
Recepten voor een goed gesprek,
Scriptum 2015, p. 34-95
• Jos Kessels, Erik Boers, Pieter Mostert. Vrije Ruimte. Filosoferen in organisaties
Uitgeverij Boom, Amsterdam, 2002, p. 42-50
• Jos Kessels. Het poëtisch argument. Socratische gesprekken over het goede leven
Uitgeverij Boom, Amsterdam, 2006, p. 111-144
• Jos Kessels. De jacht op een idee. Visie, strategie, filosofie
Uitgeverij Boom, Amsterdam, 2009, p. 73-102

2 – techniek en methodiek van het socratische gesprek
• Rudolf Kampers & Jan Ewout Ruiter. Filosoferen aan de keukentafel.
Recepten voor een goed gesprek, Scriptum 2015, p.12-31 en 98-109
• Jos Kessels. Socrates op de markt. Filosofie in bedrijf
Uitgeverij Boom, Amsterdam, 1997, p. 138-158, 199-218
• Jos Kessels, Erik Boers, Pieter Mostert. Vrije Ruimte. Filosoferen in organisaties
Uitgeverij Boom, Amsterdam, 2002, p. 50-70
• Jos Kessels, Erik Boers, Pieter Mostert. Vrije Ruimte. Praktijkboek
Uitgeverij Boom, Amsterdam, 2008, p. 40-68

3 – inleiding in de achtergronden
• Leonard Nelson. De socratische methode
Uitgeverij Boom, Amsterdam, 1994, p. 7-44
• Jos Kessels. Socrates op de markt. Filosofie in bedrijf
Uitgeverij Boom, Amsterdam, 1997
• Jos Kessels, Erik Boers, Pieter Mostert. Vrije Ruimte. Filosoferen in organisaties
Uitgeverij Boom, Amsterdam, 2002, p. 155-176

4 – overzichten van filosofisch gedachtegoed
• Laurens ten Kate (samenstelling) Encyclopedie van de filosofie. Van de oudheid tot vandaag. Termen begrippen, namen en stromingen Uitgeverij Boom, Amsterdam, 2007
• Meester en Kienstra (red.) Durf te denken! Uitgeverij Boom, Amsterdam, 2014

Overige aan te bevelen literatuur
• Een of meer van de dialogen van Plato, bijvoorbeeld Theaetetus (diverse vertalingen)
• Jos Delnoij & Wieger van Dalen (red.). Het socratisch gesprek
Uitgeverij Damon, Budel, 2003
• Jos Kessels. Geluk en wijsheid voor beginners
Uitgeverij Boom, Amsterdam, 1999
• Catherine C. McCall. Anders denken – filosoferen vanaf de basisschool
Garant, Antwerpen 2010
• Jos Kessels. Spelen met ideeën; de kunst van het filosofisch gesprek
Uitgeverij Boom, Amsterdam, 2012
• Willy Poppelmonde. Klassevol filosoferen – handboek voor leerkrachten
Uitgeverij Plantyn, Mechelen, 2008


Praktische informatie

Voor wie?
Deze cursus is bedoeld voor wie wil leren hoe je een filosofisch gesprek leidt. Aan de vooropleiding van de cursist worden geen eisen gesteld.

Ondersteuning van de deelnemers
Gedurende de sessies is er volop ruimte voor de vragen van de deelnemers. Ook tussen de sessies is er gelegenheid de cursusleider per email of telefonisch advies te vragen bij concrete lesonderwerpen of lessituaties

Waar en wanneer?
Bij voldoende inschrijvingen (minimaal 6, maximaal 15) wordt de basiscursus georganiseerd op de volgende vijf vrijdagmiddagen, steeds van 13.30 tot 16.30 uur in het Utrechts Centrum voor de Kunsten, Domplein 4 op loopafstand van Utrecht CS:

  • vrijdag 8 september 2017
  • vrijdag 22 september 2017
  • vrijdag 6 oktober 2017
  • vrijdag 3 november 2017
  • vrijdag 17 november 2017

Kosten
De kosten bedragen € 545,- per deelnemer inclusief onder meer het boek Filosoferen aan de keukentafel, handouts, locatie, koffie/thee en advies per email en telefoon. Niet inbegrepen zijn de kosten voor overige vakliteratuur. De factuur voor deze cursus is vrij van BTW.

Aanmelden
Meld je aan en je ontvangt een inschrijfformulier en uitgebreide cursusinformatie. Als je het inschrijfformulier ondertekend retourneert, sturen wij een factuur. Je deelname is definitief na ontvangst van de betaling. Natuurlijk kun je ons eerst bellen (0251-253824) of mailen voor meer informatie: info@lerenfilosoferen.nl.

» Meld je aan

Op locatie
Wij verzorgen deze cursus desgewenst ook op locatie, al of niet samen met bijvoorbeeld scholen of andere organisaties in de buurt. Daardoor bespaar je reis- en locatiekosten en reistijd. Een cursus op locatie kost € 4.850,- voor minimaal 6 en maximaal 15 cursisten.

Meer informatie
Leren Filosoferen
Rudolf Kampers of Jan Ewout Ruiter
Koningsduin 13
1901 ZV Castricum, 0251-253824
06 – 22765318 of 06 – 5020 7591
rudolf@lerenfilosoferen.nl of jer@lerenfilosoferen.nl
Twitter: @leerfilosoferen