Filosoferen vanuit…

Hoe kom je tot een geschikte vraag voor een filosofisch gesprek?
Ieder filosofisch gesprek begint met een vraag die de deelnemers van het gesprek willen onderzoeken. Het moet dus een betekenisvolle vraag zijn, liefst kort en duidelijk geformuleerd. Hierna worden een aantal invalshoeken om tot een geschikte vraag te komen in willekeurige volgorde opgesomd.

Filosoferen vanuit (school)vakken
Filosoferen vanuit kunst
Filosoferen vanuit geestelijke stromingen
Filosoferen vanuit burgerschapsvorming
Filosoferen vanuit natuurwetenschappen
Filosoferen vanuit de scenariomethode
Filosoferen vanuit Griekse mythologie
Filosoferen vanuit de wiskunde

Filosoferen vanuit (vooronder)stellingen
Meningen, oordelen, en (vooronder)stellingen kunnen een goede aanleiding zijn voor een filosofisch gesprek. Vanuit iedere (voor)onderstelling kunnen meerdere geschikte uitgangsvragen voor het filosofisch gesprek worden geformuleerd. De gespreksleider kan (voor)oordelen bij de gespreksdeelnemers uitlokken door te vragen: ‘Wie heeft er een eigen mening?’. Ook kan hij/zij de deelnemers de zin ‘Ik vind…’ laten afmaken.

Filosofische thema’s
Filosofische thema’s zoals vermeld in de rubriek ‘Waarover filosoferen?’ lenen zich zeer goed voor filosofische gesprekken. Een geschikte uitgangsvraag is snel geformuleerd, namelijk: ‘Wat is + thema?’

Waarden
Waarden lenen zich uitstekend voor filosofische gesprekken, alleen al vanwege hun emotionele beladenheid. Vragen naar de betekenis van waarden, zoals ‘Wat betekent … (rechtvaardigheid, vriendschap, eerlijkheid, etc.)?’ zijn uitzonderlijk geschikt om filosofische gesprekken mee te beginnen, vooral omdat het hier direct de morele opvoeding c.q. de ontwikkeling van het geweten betreft.

Normen of regels
Van jongs af aan krijgen mensen te maken met regels. Algemene regels, regels in huis, in het verkeer, in sport, etcetera. Het komt maar al te vaak voor dat deze regels niet worden besproken als ze worden ingevoerd. Ze worden opgelegd. Maar juist wanneer regels bespreekbaar worden gemaakt, begrijpen mensen vaak pas waarom ze er zijn en waarom ze, al dan niet consequent, toegepast worden. Over het algemeen geldt dat mensen zich veel beter aan regels houden die ze zelf hadden kunnen bedenken dan wanneer ze onbesproken opgelegd worden.

Problemen/uitdagingen
Mensen worden geconfronteerd met de meest uiteenlopende problemen (ruzies, ziekte, echtscheiding, overlijden, rare karaktereigenschappen, trekjes, emoties, identiteit, etc.). Problemen lenen zich per definitie zeer goed voor filosofische beschouwing, mits ze worden gedeeld in vertrouwde omgeving.

Verhalen, literatuur, gedichten
Verhalen, boeken en gedichten zijn uitermate geschikte invalshoeken om een filosofisch gesprek te beginnen. Wanneer de gespreksleider een verhaal of gedicht voorleest, creëert hij/zij automatisch betrokkenheid bij de deelnemers. Vrijwel alle verhalen en gedichten kunnen aanleiding geven voor een filosofisch gesprek. Hieronder vallen ook krantenartikelen en artikelen uit tijdschriften, een stuk tekst uit een boek of een samenvatting ervan, een recensie, een advertentietekst, de tekst van een liedje of popsong, een sprookje of mythe, een zelf verzonnen/geschreven verhaaltje, etc! Na het (voor)lezen dienen de kinderen zelf de filosofische vraag te formuleren.

Toneel
Net als bij boeken kent ook vrijwel ieder toneelstuk een of meerdere morele boodschappen, dan wel een (overkoepelende) moraal. Wanneer deelnemers van tevoren weten dat ze naar aanleiding van een theaterbezoek gaan filosoferen, ligt het voor de hand dat ze intensiever/aandachtiger naar het betreffende toneelstuk kijken.

Kunst
Net als de ethiek (systematische reflectie op moraal) is de esthetiek (schoonheidsleer) een aansprekende filosofische discipline. Vandaar dat kunstwerken zich prima lenen voor filosofische gesprekken. Schoonheid is immers per definitie goed bespreekbaar. Praktisch gezien zou een (afbeelding van) een bepaald kunstwerk/-object midden in de kring gelegd kunnen worden, om vervolgens de deelnemers in de gelegenheid te stellen zich te uiten omtrent (de schoonheid van) het betreffende kunstwerk. Dit soort filosofische gesprekken zijn een leuke en interessante voorbereiding op bijvoorbeeld het bezoek aan een museum.

Symbolen/thema’s
Wanneer een beeld, een persoon, een teken – een ‘betekenisdrager’ – ons meer vertelt dan slechts zijn uiterlijke vorm, spreken we van een symbool. Letterlijk betekent een symbool ‘het samengeworpene’. Symbolen bieden mensen o.a. de mogelijkheid om te leren omgaan met ervaringen, emoties en betekenissen van psychische en religieuze aard. Kortom, ervaringen die dus niet op het vlak van het zichtbare/tastbare liggen, ook wel metafysische ervaringen genoemd.

Persoonlijke ervaringen
Mensen maken van alles mee, maar ze durven er vaak pas over te praten als anderen dat ook doen. Persoonlijke ervaringen en gevoelens (zoals angsten, dromen, indrukwekkende gebeurtenissen) kunnen zeer geschikte uitgangsvragen voor filosofische gesprekken opleveren!

De actualiteit
De krant, het nieuws, het journaal of een artikel uit een tijdschrift kan een zeer goede aanleiding zijn voor een filosofisch gesprek. Voordat het filosofisch gesprek begint, wordt de betreffende gebeurtenis verteld of voorgelezen, waarna gezamenlijk een goede startvraag wordt geformuleerd.

Schoolvakken
Omdat filosoferen een leermethode is en geen vak, zou het vooral een plek moeten krijgen binnen en tussen de bestaande vakgebieden. Ieder schoolvak heeft algemene en specifieke doelstellingen (proces- en productdoelen). Het bespreekbaar maken van (sommige van) deze doelstellingen kan zeer verhelderend en motiverend werken. De vraag ‘Waarom is schoolvak X belangrijk?’ kan prima worden ingezet in een filosofisch gesprek. Maar ook de vakspecifieke doelstellingen en essenties van bepaalde lessen kunnen een zeer goede aanleiding zijn voor filosofische gesprekken.

TV-programma’s, (bioscoop-)films, games, Internet, mobieltjes
We gaan naar de film, kijken televisie, spelen videogames, chatten, surfen, bloggen, mailen, skypen, facebooken, twitteren, msn-en, sms-en. Ons leven digitaliseert waar we bijstaan…. Om onszelf bewust(er) te maken van ‘de zin en onzin van/op het beeldscherm’, kunnen we e.e.a. best eens op filosofische wijze beschouwen…