Filosoferen over duurzaamheid

‘Het eigenlijke onderwerp van studie dat de mens heeft, betreft zijn relatie met zijn omgeving. Uiteindelijk houdt dat hem zijn hele leven bezig.’

Jean Jacques Rousseau (1712 – 1778) in Emile

Het socratisch gesprek is niet alleen een methode om tot meer zelfkennis en (dus) meer onderling begrip te komen. Het is ook een methode om mensen na te laten denken over hun plek in de wereld. Om mensen te ondersteunen in hun zoektocht naar een bevredigende invulling, inzicht of idee van ‘het goede leven’. In deze hele nieuwsbrief, en in deze rubriek specifiek, staat het concept duurzame ontwikkeling centraal.

Duurzame ontwikkeling veronderstelt nadrukkelijk een collectieve, gezamenlijke zoektocht van overheden, burgers, bedrijven en maatschappelijke organisaties naar een maatschappelijk perspectief dat een leefbare wereld garandeert, ook voor generaties die na ons komen. Socratische gesprekken spelen volgens de bestuursleden van de SLF een cruciale rol in deze zoektocht, vooral in het onderwijs. Filosofen hebben er hun vak van gemaakt om na te denken over het wezen van de dingen en te zoeken naar ‘het goede’, ‘het ware’, en ‘het schone’. De vraag naar het wezen van de mens en zijn relatie met zijn omgeving – andere mensen, de natuur – is een fundamentele, filosofische vraag. Dit soort vragen kunnen complexe discussies verhelderen, doordat ze vooronderstellingen en waarden van verschillende partijen inzichtelijk maken. Socratisch gespreksleiders zijn erin geschoold om de fundamenten van verschillende opvattingen bloot te leggen en nieuwe filosofische en ethische perspectieven te doordenken.

De verschillende duurzame toekomstvisies die te onderscheiden zijn, hebben – vaak impliciet – verschillende ethische waarden als basis. Vandaar dat socratische gesprekken, waarin per definitie waarden aan de orde komen en worden overdacht, een belangrijke bijdrage aan de oplossing van dit maatschappelijke vraagstuk kunnen leveren. Hierna geven we beknopt weer welke belangwekkende, filosofische vragen er spelen bij een vraagstuk dat dringender dan ooit de aandacht vraagt. Zoals: Dringend? Is het zo dringend? Gaat het zo slecht met de natuur en de wereld? Wanneer vinden we dan dat het slecht gaat? En waarom vinden we dat? Welke criteria hanteren we? Welke waarden spelen eigenlijk op de achtergrond als we vinden dat het anders en ‘duurzamer’ moet? Wat zou ‘duurzamer’ dan moeten inhouden?

Duurzame ontwikkeling vraagt wereldwijd een heroverweging van onze manier van leven, met alle aspecten die daarbij horen, cultureel, sociaal, economisch en technologisch. Zouden we die heroverweging, inclusief bovengenoemde zoektocht naar ‘het goede leven’, integraal onderdeel kunnen maken van onze onderwijspraktijk? Door socratische gesprekken te voeren met leerlingen, al dan niet in combinatie met de scenariomethode, zal in ieder geval blijken dat duurzaamheid een veel prominentere rol speelt in de belevingswereld van onze jeugd, dan wij ons momenteel voorstellen.

De thema’s, suggesties en vragen in deze vaste rubriek geven gespreksleiders van socratische gesprekken concreet materiaal om bovengenoemde doelen na te streven. Er zijn diverse mogelijkheden om met het thema ‘duurzaamheid’ aan de slag te gaan, alvorens erover te filosoferen, zoals:

Woordspin: de gespreksleider zet het woord ‘duurzaamheid’ op het bord, zet een cirkel er omheen en vraagt aan de deelnemers: ‘Wat is duurzaamheid?’. Hij/zij nodigt de deelnemers uit om kenmerken van duurzaamheid op te noemen en schrijft ze op.

Schrijfopdracht: Schrijf een verhaaltje, essay of een gedicht over duurzaamheid. Eventueel aanvullend: bij het schrijven houden de deelnemers rekening met de eigenschappen van duurzaamheid die bij punt 1 genoemd zijn.

Onderzoekopdracht: Zoek in kranten, tijdschriften of andere publicaties (Internet, boeken, tijdschriften, posters, foto’s) artikelen over duurzaamheid. Verzamel deze artikelen en breng ze in rubrieken onder. Presenteer de resultaten van je onderzoek!

Mogelijke start- en/of hulpvragen voor een filosofisch c.q. socratisch gesprek over duurzaamheid:
Wat is duurzaamheid? Wat betekent duurzaamheid voor jou? Welke bijdragen zou je kunnen leveren? Welke luxeartikelen of luxueuze gewoontes zou je kunnen missen?
Waarom wordt er zo veel aandacht in de media aan duurzame ontwikkeling geschonken?
Welke soorten duurzaamheid kunnen we van elkaar onderscheiden?
Wanneer is iets of iemand niet duurzaam? Wanneer weet je zeker dat iets duurzaam is?
Hoe kan je zien of merken dat iemand (n)iets om duurzaamheid geeft?
Hoe zou het zijn als iedereen thuis en op het werk met duurzaamheid bezig was?
Is de mens eerder heerser, rentmeester of deelnemer over of aan de natuur?
Wat is volgens jou belangrijker: de mens of de natuur?
Wat heeft leefbaarheid met duurzaamheid te maken?
Wat heeft je karakter met duurzaamheid te maken?
Wat heeft levenskunst met duurzaamheid te maken?
Wat heeft je gezondheid met duurzaamheid te maken?
Wat heeft geluk of ‘het goede leven’ met duurzaamheid te maken?
Wat heeft liefde met duurzaamheid te maken?
Wat heeft spiritualiteit met duurzaamheid te maken? En religie?
Welke waarden horen bij het begrip duurzaamheid?
Wat wordt bedoeld met de intrinsieke waarde van de natuur?
Binnen welke schoolvakken zouden we met duurzaamheid aan de slag kunnen?

Mogelijke vervolgopdrachten n.a.v. filosofische gesprekken over duurzaamheid:
Tekenopdracht: laat in een tekening of schilderij zien wat duurzaamheid voor jou betekent.
Beeldende vorming: maak een collage waarin het begrip duurzaamheid duidelijk wordt weergegeven. Denk hierbij ook aan de duurzame materialen van de collage!
Schrijfopdracht (aanvullend): beschrijf jouw mooiste/beste leerervaring met betrekking tot duurzaamheid. Of: beschrijf je mooiste natuurervaring of de plek in de natuur waar jij je het beste voelt. (wel toelichten!)
Drama: bedenk een opvoering waarin het duidelijk gaat om duurzaamheid (& uitvoeren).

Heeft u interesse in een demonstratie, workshop of cursus ‘Leren filosoferen’? Of wilt u eens brainstormen over de mogelijkheden van socratische gespreksvoering? Laat het ons weten via het contactformulier of bel ons op nummer 0251-253824.