Filosoferen over (kritisch) denken

Het filosofisch gesprek is niet alleen een methode om tot meer zelfkennis en (dus) meer onderling begrip te komen. Het is ook een methode om mensen na te laten denken over hun plek in de wereld. Om mensen te ondersteunen in hun zoektocht naar een bevredigende invulling van ‘het goede leven’. Het is (dus) een methode om mensen kritisch(er) te laten denken…

Waarom kritisch denken in het onderwijs?
Denkontwikkeling is in vele landen om ons heen onderdeel van het schoolcurriculum. In Nederland niet!
“Ik kan niemand iets leren, ik kan mensen alleen aan het denken zetten”  zei Socrates. Als we kijken naar de kenmerken van kritische denkers (zie hieronder) en de voordelen ervan, dan zouden we wensen dat elk curriculum Socrates serieus zou nemen om de ontwikkeling van deze denkvaardigheid te bevorderen. Kritisch denken is net als autorijden: je moet/kunt het leren. Als we de filosofie-traditie raadplegen, blijkt dat veel filosofen het eens zijn met de definitie van Aristoteles. Aristoteles noemde filosoferen ”denken en jezelf verwonderen over zaken, die op het eerste gezicht vanzelfsprekend lijken”. Datgene wat “op het eerste gezicht vanzelfsprekend lijkt” nodigt uit tot nader onderzoek. Hoe kunnen we onderzoeken? Socrates gaf ons daarvoor de socratische methode. Hij was ervan overtuigd dat wijsheid in onze eigen ervaring verborgen ligt en dat je die kunt ontdekken door je verstand te gebruiken. Hij heeft een methode aangereikt waarmee je kunt bepalen of een stelling juist is. De kern van de socratische methode is: kritisch vragen stellen. Socrates moedigde studenten aan onderscheid te maken tussen wat logisch is en wat voldoende bewijs mist. Mensen laten zich over het algemeen meer leiden door andere zaken (emotionaliteit, vooroordelen, eigenbelang) dan door de ratio. We weten dat intuïtie verder reikt dan de ratio, daarentegen is het raadzaam te waken voor instinctief denken vanuit het onbewuste, want zonder ratio is dit denken gevoelig voor vergissingen. Het bewust gestuurde denken, het denken dat zichzelf onderzoekt en dat zich ontwikkelt naar het zuivere denken heeft als voorwaarde het kritisch denken. Dit zuivere denken komt tot stand door volledig inlevingsvermogen en gaat niet samen met egocentrisme. Kritisch zijn is dus niet hetzelfde als kritiek hebben, het is zoeken naar waarheidsgehalte. Kritisch denken heeft ook nog een praktisch aspect: in onze samenleving is onderhandelen de dominante omgangsvorm. Argumenteren is onderdeel van onderhandelen. De kwaliteit van de argumentatie is doorslaggevend. Uit onderzoek is een correlatie gebleken tussen kritisch denken, begrijpend lezen en schoolprestaties. Kenmerkend voor kritische denkers is hun levenshouding en daarmee een aantal persoonlijkheidskenmerken, ze:
– zijn eerlijk tegenover zichzelf (ook met betrekking tot vooroordelen, subjectiviteit,  stereotypen en egocentrisme)
– verzetten zich tegen manipulaties
– overwinnen verwarring
– stellen vragen
– baseren hun meningen op argumenten en bewijs
– zoeken naar verbanden
– zijn intellectueel onafhankelijk
– zijn onderzoekend wat betreft zeer uiteenlopende kwesties
– zijn graag goed geïnformeerd
– zijn zelfverzekerd m.b.t. hun vermogen te onderzoeken en redeneren
– staan open voor andere opvattingen en zienswijzen
– zijn zorgvuldig bij het uitstellen, vormen en aanpassen van een oordeel
– zijn bereid hun meningen te heroverwegen en aan te passen n.a.v. eerlijke en kritische reflectie.

De thema’s, suggesties en vragen in deze vaste rubriek geven gespreksleiders van socratische gesprekken concreet materiaal om bovengenoemde doelen na te streven. Er zijn diverse mogelijkheden om met het thema ‘(kritisch) denken’ aan de slag te gaan, alvorens erover te filosoferen, zoals:

Woordspin: de gespreksleider zet het woord ‘denken’ op het bord, zet een cirkel er omheen en vraagt aan de deelnemers: ‘Wat is denken?’. Hij/zij nodigt de deelnemers uit om kenmerken en/of definities van denken op te noemen en schrijft ze op.

Schrijfopdracht: Schrijf een verhaaltje, essay of een gedicht over het belang van jouw gedachten. Eventueel aanvullend: bij het schrijven houden de deelnemers rekening met de eigenschappen van (kritisch) denken die bij punt 1 genoemd zijn.

Onderzoekopdracht: Zoek in kranten, tijdschriften of andere publicaties (Internet, boeken, tijdschriften, posters, foto’s) artikelen over (kritisch) denken. Verzamel deze artikelen en breng ze in rubrieken onder. Presenteer de resultaten van je onderzoek!

Mogelijke start- en/of hulpvragen voor een filosofisch c.q. socratisch gesprek over (kritisch) denken:
Wat is denken? Wat betekent denken voor jou?
Wat is kritisch denken?
Wat heeft kritisch denken met wijsheid te maken?
Wanneer is het belangrijk om kritisch te zijn?
Welke denksoorten kunnen we van elkaar onderscheiden?
Hoe kan je zien of merken dat iemand (n)iets om kritisch denken geeft?
Hoe zou het zijn als iedereen kritisch kon denken?
Wat heeft je karakter met kritisch denken te maken? En je verstand?
Wat heeft levenskunst met kritisch denken te maken?
Wat heeft je gezondheid met kritisch denken te maken?
Wat heeft geluk of ‘het goede leven’ met kritisch denken te maken?
Wat heeft liefde met kritisch denken te maken?
Wat heeft spiritualiteit met kritisch denken te maken? En religie?
Binnen welke schoolvakken zouden we met kritisch denken aan de slag kunnen?

Mogelijke vervolgopdrachten n.a.v. filosofische gesprekken over kritisch denken
Tekenopdracht: laat in een tekening of schilderij een situatie zien waarin het belangrijk is om kritisch te denken.
Beeldende vorming: maak een collage waarin het begrip denken duidelijk wordt weergegeven.
Schrijfopdracht (aanvullend): beschrijf jouw mooiste/beste leerervaring met betrekking tot kritisch denken. Je mag ook een ervaring beschrijven wanneer jij jezelf erg wijs vond.
Drama: bedenk een opvoering waarin het duidelijk gaat om wijsheid (& uitvoeren).

Heeft u interesse in een demonstratie, workshop of cursus ‘Leren filosoferen’? Of wilt u eens brainstormen over de mogelijkheden van socratische gespreksvoering? Laat het ons weten via het contactformulier of bel ons op nummer 0251-253824.